Osmanlı’da Millet Kavramı ve Türkiye Cumhuriyeti’ne Etkisi

İsmail Ekinci/ Haziran 30, 2017/ Çalışmalarım

Osmanlı devleti, egemenliği altındaki tebaanın ırk, din, dil, kültür farklılıklarına rağmen 600 yıllık egemenliğini ve devlet bütünlüğünü nasıl sağlamıştır? Osmanlı kimliği Türkçülük, İslamcılık, Osmanlılık gibi akımlardan hangisine dayanmıştır? Osmanlının etnik yapısı yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’ne nasıl bir etki yapmıştır?

Bu gibi sorular yakın tarihten günümüze kadar hep sorula gelmiş ve kesin cevabını kısmen bulmuş sorulardır.

Osmanlı kimliği üzerine birçok tartışma yapılmıştır. Kimileri Osmanlıyı İslamcı yönüne bakıp hilafet doğrultusunda değerlendirmiş, kimileri Türkçülük boyutuna bakıp diğer ırkları görmezlikten gelmiş, kimileri ise Osmanlılık boyutunda değerlendirip ırk, din, dil bütünlüğü içerisinde ele almıştır. Şimdi bu üç akım doğrultusunda Osmanlının millet anlayışını tahlil edip, Osmanlının millet anlayışının Türkiye Cumhuriyeti’ne etkisini inceleyelim.

Osmanlılık, Osmanlının son dönemlerinde ortaya çıkmış bir kavramdır. Müslüman devletler adlarını hanedandan alıyor ve tebaa da o hanedan mensuplarından oluşuyordu. Osmanlı fetihlerle genişleyip farklı din, dil ve ırktan insanları hakimiyetine alınca durum biraz faklılaşmıştır. Rönesans, Reform, Sanayi Devrimi, Fransız İhtilali gibi Batı kaynaklı sosyal, siyasi, iktisadi gelişmeler modernite rüzgarlarını estirmiş ve devletlerin etnik yapıları gündeme oturmuştur. Ulus devlet akımlarıyla karşı karşıya kalan Osmanlı mahiyetindeki etnik grupların birer birer bağısızlıklarını ilan etmeleriyle yıkılma sürecine girmiş ve bu yıkımı engellemek için birtakım siyasi akımlara ihtiyaç duymuştur. Meşrutiyetçiler, Tanzimatçılar, Jön Türkler gibi bir takım gruplar ortaya yepyeni akımlar atmış ve can çekişen Osmanlıyı kurtarabilecek serumu aramaya koyulmuşlardır.

Yusuf Akçura, Üç Tarz-ı Siyaset adlı eserinde Osmanlılık, İslamcılık ve Türkçülük akımını ortaya attı, ama bunların hiçbirisi Osmanlıyı kurtaramadı. Peki bunlar Osmanlının kimliği hakkında bize ne tür bilgiler verebilir? Osmanlıyı Osmanlı olarak mı, İslamcı olarak mı, y oksa Türkçü olarak mı değerlendireceğiz? Bu soruları cevaplamadan önce Osmanlının kimlik problemi yaşadığı 19. y.y. millet-ulus anlayışına bir göz atalım.

Millet sözlük anlamında gidilen yol olarak karşımıza çıkmakta. İslam literatüründe ise din ve şeriat anlamlarını dile getirir. İslami millet kavramına şu ayetleri örnek gösterebiliriz. “De ki; Hayır, biz batılı bırakıp Hakka yönelen İbrahim’in milletine uyarız.” (el-Bakara 02/135). “De ki; Allah doğru söyledi. Öyleyse Hakka yönelen İbrahim’in milletine tabi olun.” (Ali İmran 03/95)

Millet kavramının en yaygın anlamı ise; aynı topraklar üzerinde yaşayan, aynı kökten gelen, tarih, töre ve dil ortaklığı bulunan insanların tümü olarak bilinmekte fakat bu anlamda millet kavramı ulus yata nation kavramlarıyla hiçbir anlam benzerliği taşımamaktadır.

Ulus v e millet arasındaki ayrım, milletin din unsurunu önde tutuyor olması, yani bir nevi ümmet kavramını kapsamasıdır. Oysa ulus kavramında ağırlık ırk, tarih ve törededir.

19. y.y. Avrupa’sında ortaya çıkan millet – ulus – nation kavramları Osmanlılık fikrini geçersiz bir hale getirmiştir. Türkçülük daha yerinde bir kavram olarak görülmüş ama İslamcılık da Türkçülüğü bütünleştiren bir kavram olarak varlığını devam ettirmiştir. Türkler ilk kez aşiret, kabile, hanedan halinde yaşamışlar sonra ümmet veya cemaat yaşayışını ihtiyar ettikten sonra nihayet millet şeklinde yaşamaya başlamışlardır. Türk milleti İslamcılıkla da özünü ve yönünü tayin etmiştir. İşte bu bağlamda Osmanlıdaki millet unsuru kurulan Türkiye Cumhuriyetine bir dayanak olmuştur.

Bir devletin devlet olabilmesi için millet, ülke ve egemenlik unsurlarını taşıyor olması gerekmektedir. Bu unsurlardan en önemlisi ise millet unsurudur. Çünkü millet olmazsa ne ülkeden ne de egemenlikten söz edebiliriz.

Irk, din, dil birliğinden oluşan Türk milleti Osmanlı toprakları üzerinde egemenliğini sağlayarak Türkiye Cumhuriyetini kurmuştur. Türk soyu, Türk kültürü dil, İslam dini ve milli birlik ve bütünlük şuuru Türk milletinin bir bayrak altında toplanmasını sağlamıştır.

Kaynakça

Ortaylı, İlber, “Osmanlı Kimliği”, Cogito, s.19, yaz 1999.

Akçura, Yusuf, Üç Tarz-ı Siyaset, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1998.

Gözler, Kemal, “Devletin Bir Unsuru Olarak ‘Millet’ Kavramı”, Türkiye Günlüğü, Sayı 64, Kış 2001.

İnalcık, Halil, “Türkiye Cumhuriyeti ve Osmanlı”, Doğu – Batı Düşünce Dergisi, Sayı 5, Kasım-Aralık-Ocak 1998-1999.

Share this Post